فلج اطفال یک بیماری ویروسی عصبی است که در بخش قدامی ماده خاکستری نخاع رخ می دهد و موجب آسیب به این بخش و تجمع نورون ها می شود. که در نهایت سبب نقص سیستم ایمنی و برخی شرایط فلج موقت یا دائم می شود و حتما باید برای درمان فلج اطفال اقدام شود.

در این مطلب از سایت کلینیک ارتوپدی فراز قصد داریم تا علل فلج اطفال، علائم و روش های درمانی آن را بررسی کنیم. بنابراین توصیه می کنیم حتما تا انتها این مطلب همراه ما باشید.

بیماری فلج اطفال چیست؟

فلج اطفال یا پلیو یک بیماری ویروسی خطرناک است که عمدتاً سیستم عصبی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بیماری فلج اطفال توسط ویروس پلیویروس (Poliovirus) ایجاد می‌شود. این ویروس به طور عمده از طریق مسیر خوراکی منتقل می‌شود و به سیستم عصبی، به ویژه سیستم عصبی محیطی، آسیب می‌رساند.

علائم بیماری فلج اطفال می‌تواند درجات مختلفی داشته باشد. بسیاری از افراد مبتلا به این بیماری نشانه‌هایی مانند تب، عفونت تنگی عضلانی، درد عضلانی، خستگی و احساس ناراحتی عمومی را تجربه می‌کنند. در موارد نادرتر، عفونت به سیستم عصبی مرکزی (مثل مغز) نفوذ می‌کند و می‌تواند منجر به فلج و ضعف عضلانی در یک یا چند عضو بدن شود. این فلج می‌تواند دائمی باشد و توانایی حرکت و عملکرد عضلانی را محدود کند.

از سال ۲۰۱۴، بیماری فلج اطفال در بسیاری از کشورها به طور گسترده‌ای کاهش یافته است و تنها در چند کشور هنوز گزارش می‌شود. که به‌خاطر برنامه‌های جهانی واکسیناسیون گسترده و کاهش ویروس در جمعیت است. به همین دلیل، واکسیناسیون منظم و جامع در برابر ویروس پلیویروس بسیار مهم است تا این بیماری در جوامع کنترل شود و از ابتلا به آن جلوگیری شود.

علت بیماری فلج اطفال چیست؟

بیماری فلج اطفال توسط ویروس پلیویروس ایجاد می‌شود. این ویروس معمولاً به صورت خوراکی منتقل می‌شود، به این معنی که افراد می‌توانند ویروس را از طریق خوردن مواد غذایی یا آب آلوده به ویروس پلیویروس دریافت کنند.

ویروس پس از ورود به بدن از طریق دستگاه گوارش به مجرای خونی و سپس به سیستم عصبی محیطی و سیستم عصبی مرکزی (مغز و نخاع) حرکت می‌کند. در اینجا، ویروس باعث التهاب و آسیب به سلول‌های عصبی می‌شود و باعث بروز علائم بیماری فلج اطفال می‌شود که می توانید در صورت بروز علائم نزد پزشک کودکان مراجعه نمایید.

در گذشته، بیماری فلج اطفال بسیار شایع بود، اما با اجرای برنامه‌های گسترده واکسیناسیون، تعداد موارد آن به طور قابل توجهی کاهش یافته است. واکسیناسیون منظم و جامع در برابر ویروس پلیویروس از جمله اقداماتی است که باعث کاهش انتقال ویروس و کنترل بیماری فلج اطفال شده است.

دنبال دکتر خوب برای مشکل فرزندتان هستید؟

مشکلات فرزند شما در کلینیک فراز با جدیدترین روش ها قابل درمان است. این مجموعه با بهترین متخصصان ارتوپدی و اطفال و ارتوپد فنی اولویت با درمان غیر جراحی است.

فرزندان بزرگ می شوند! از شما می پرسند!

همین حالا نوبت بگیر! فردا دیره!

دریافت نوبت

دکتر ارتوپد کودکان

انواع فلج اطفال چیست؟

عفونت ویروس فلج اطفال فقط به یک گونه نیست و به صورت کلی به سه دسته مختلف تقسیم می‌شود که می‌تواند به یکی از اشکال زیر ظاهر شود:

فلج اطفال بدون علامت (Asymptomatic Polio): اکثر افراد آلوده (حدود ۹۰-۹۵٪) هیچ علامتی نشان نمی‌دهند یا علائم بسیار خفیفی دارند که تشخیص داده نمی‌شود.
فلج اطفال غیرفلجی (Non-paralytic Polio) یا سقطی (Abortive Polio): این نوع باعث علائم خفیف شبیه آنفولانزا می‌شود اما منجر به فلج نمی‌گردد.
فلج اطفال فلجی (Paralytic Polio): این نوع جدی‌ترین شکل بیماری است و در درصد کمی از مبتلایان رخ می‌دهد و منجر به فلج می‌شود.

انواع فلج اطفال فلجی:

• فلج اطفال نخاعی (Spinal Polio): شایع‌ترین نوع فلج اطفال فلجی است که ویروس به سلول‌های عصبی حرکتی در نخاع حمله می‌کند و باعث فلج در بازوها، پاها یا هر دو و همچنین عضلات تنه می‌شود.
• فلج اطفال پیازی (Bulbar Polio): در این نوع، ویروس به اعصاب ساقه مغز حمله می‌کند که کنترل کننده عملکردهای حیاتی مانند تنفس، بلع و تکلم هستند. این نوع می‌تواند تهدیدکننده حیات باشد.
• فلج اطفال پیازی-نخاعی (Bulbospinal Polio): ترکیبی از علائم فلج اطفال نخاعی و پیازی است.

علائم فلج اطفال چیست؟

بعد از این که با انواع فلج اطفال آشنا شدید اکنون نوبت آن است که علائم مختلف هر کدام از آن‌ها را به شما توضیح دهیم:

علائم فلج اطفال بدون علامت

اکثر افراد (حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد) که به ویروس فلج اطفال آلوده می‌شوند، هیچ علامتی ندارند یا علائم بسیار خفیفی شبیه سرماخوردگی تجربه می‌کنند که حتی متوجه ابتلا به فلج اطفال نمی‌شوند. این افراد ناقل ویروس هستند و می‌توانند آن را به دیگران منتقل کنند.

علائم فلج اطفال غیرفلجی

این نوع فلج اطفال علائمی شبیه به آنفولانزا ایجاد می‌کند که معمولاً ۱ تا ۱۰ روز طول می‌کشد. علائم آن عبارتند از:

• تب
• گلودرد
• سردرد
• استفراغ
• خستگی
• درد شکم
• اسهال یا یبوست
• درد یا سفتی در گردن، کمر، بازوها یا پاها
• ضعف یا حساسیت عضلانی

افراد مبتلا به این نوع فلج اطفال معمولاً به طور کامل بهبود می‌یابند.

علائم فلج اطفال فلجی

همانطور که توضیح دادیم این نوع، شکل شدیدتر بیماری است و در درصد کمی از موارد (کمتر از ۱ درصد) رخ می‌دهد. علائم اولیه آن مشابه فلج اطفال غیرفلجی است، اما پس از حدود یک هفته، علائم شدیدتری ظاهر می‌شوند:

• از دست دادن بازتاب‌های عصبی (رفلکس‌ها): واکنش‌های غیرارادی عضلات به تحریکات کاهش یافته یا از بین می‌رود.
• درد یا ضعف عضلانی شدید: درد عضلانی می‌تواند بسیار شدید باشد.
• اسپاسم عضلانی: گرفتگی و انقباضات غیرارادی و دردناک عضلات.
• شل شدن و سستی اندام‌ها (فلج شل): این فلج اغلب غیرقرینه است، یعنی یک طرف بدن بیشتر از طرف دیگر درگیر می‌شود. پاها بیشتر از دست‌ها تحت تأثیر قرار می‌گیرند.
• فلج ناگهانی: فلج می‌تواند به سرعت ایجاد شود، گاهی موقت و گاهی دائمی.
• تغییر شکل اندام‌ها: در درازمدت، به خصوص در لگن، مچ پا و پاها ممکن است تغییر شکل ایجاد شود.
• مشکلات تنفسی: اگر ویروس به عضلات مسئول تنفس حمله کند، می‌تواند منجر به مشکلات تنفسی شدید و حتی مرگ شود.
• مشکل در بلع: ضعف عضلات گلو و حلق می‌تواند بلع را دشوار کند.

علائم سندرم پس از فلج اطفال

اگر کسی قبلا به بیماری فلج اطفال دچار شده باشد ممکن است به سندرم پس از فلج اطفال مبتلا شود. این سندرم یک مشکل طولانی‌مدت است که می‌تواند سال‌ها (معمولاً ۱۵ تا ۴۰ سال) پس از بهبودی اولیه از عفونت فلج اطفال در برخی از بازماندگان این بیماری رخ دهد. این سندرم مسری نیست. علائم آن عبارتند از:

• ضعف و درد پیشرونده عضلات یا مفاصل: ضعف جدید در عضلاتی که قبلاً تحت تأثیر قرار گرفته بودند یا حتی در عضلاتی که به نظر می‌رسید تحت تأثیر قرار نگرفته‌اند.
• خستگی شدید جسمی و روحی: احساس خستگی که با استراحت کم بهبود نمی‌یابد.
• تحلیل رفتن عضلات (آتروفی عضلانی در کودکان): کوچک شدن اندازه عضلات.
• مشکلات تنفسی یا بلع: این مشکلات می‌توانند جدید باشند یا تشدید شوند.
• اختلالات تنفسی مرتبط با خواب: مانند آپنه خواب.
• کاهش تحمل دماهای سرد.
• مشکلات تمرکز و حافظه.
• نوسانات خلقی و افسردگی.
• انحنای ستون فقرات (اسکولیوز).

بیماری فلج اطفال چگونه تشخیص داده میشود؟

تشخیص بیماری فلج اطفال معمولاً براساس علائم بالینی و آزمایشات تشخیصی صورت می‌گیرد. در صورتی که شما یا فردی دیگری ممکن است مبتلا به این بیماری باشید و علائم مشکوکی داشته باشید، بهتر است به پزشک خود مراجعه کنید. پزشک می‌تواند با استفاده از روش‌های زیر تشخیص بیماری را تأیید یا رد کند:

تاریخچه بالینی

پزشک در ابتدا با شما در مورد علائم و نشانه‌هایی که تجربه می‌کنید مشورت می‌کند. استفاده از تاریخچه بالینی شما می‌تواند باعث تشخیص صحیح‌تر و سریع‌تر بیماری شود.

بررسی جسمانی

پزشک ممکن است جسم شما را بررسی کند تا علائمی از فلج، ناتوانی عضلانی یا علائم دیگر مشاهده کند.

آزمایشات تشخیصی

پزشک ممکن است آزمایش‌هایی انجام دهد که شامل تست روشنایی، آزمایش سیتولوژی الکتروفیزیولوژی، آزمایش سونوگرافی و آزمایش فوق صوتی باشد تا سلامتی و عملکرد سیستم عصبی را بررسی کند.

آزمایشات دیگر

برای تأیید تشخیص و شناسایی ویروس پلیویروس، می‌توان از آزمایش لابوراتواری برای تشخیص مستقیم ویروس در نمونه‌های مختلف مانند فضولات استفاده کرد.

به طور کلی، تشخیص بیماری فلج اطفال نیاز به همکاری و مشورت با پزشک تخصصی دارد تا تشخیص صحیح و درمان مناسب در نظر گرفته شود.

ممکن است نوزاد شما به جای مبتلا به فلج اطفال به فلج ارب دچار شده است، به همین دلیل توصیه می‌کنیم محتوای فلج ارب چیست؟ را مطالعه کنید.

روش های درمان بیماری فلج اطفال

احتمالا تا این بخش از محتوا این سوال در ذهنتان پدید آمده که آیا فلج اطفال درمان دارد؟ برای پاسخ به این سوال باید بگوییم که درمان بیماری فلج اطفال بستگی به شدت و محل اثر بیماری دارد. درمان این بیماری باید توسط یک تیم درمانی از جمله پزشکان عمومی، پزشکان فیزیوتراپیست، پزشکان توانبخشی، متخصص ارتوپدی کودکان و سایر تخصص‌ها صورت گیرد. در زیر چندین روش درمان بیماری فلج اطفال ذکر شده است.

فیزیوتراپی مخصوص فلج اطفال

این روش بهبود عضلات و نظام عصبی را هدف قرار می‌دهد. از تمرینات فیزیکی و توانبخشی برای تقویت عضلات، افزایش انعطاف پذیری و بهبود حرکت استفاده می‌شود.

توانبخشی

ممکن است پزشکان استفاده از داروها، انجام تزریق‌های موضعی، کفش‌های خاص و دستگاه‌های کمکی مانند ارتوزها و انواع پروتز مصنوعی را تجویز کنند تا در بهبود حالت عضلات و حرکت‌ها کمک کنند.

جراحی فلج اطفال

در مواردی که بیماری فلج اطفال به طور جدی اثر گذاشته است، نیاز به جراحی ممکن است وجود داشته باشد. عمل جراحی معمولاً به هدف اصلاح تراکم عضلات، ترمیم کوتاهی عضلات یا پیوندگذاری عصب‌های آسیب دیده انجام می شود.

مراقبت

در بیماران فلج اطفال، مراقبت هایی که شامل تغذیه مناسب، تمیزی و بهداشت، مراقبت از پوست، کنترل سرماخوردگی و عفونت ها می شوند، بسیار مهم هستند.

پشتیبانی روانی

برای کودکان و خانواده‌های مبتلا به بیماری فلج اطفال، حمایت روانی و روان‌شناسی بسیار مهم است. مشاوره روانی، گروه‌های حمایتی و منابع اطلاعاتی می‌توانند به آنها در مقابله با تحدیدات روانی کمک کنند.

مهمترین نکته در درمان بیماری فلج اطفال، شروع زودهنگام و مداومت در درمان است. همچنین، هر فرد مبتلا به بیماری فلج اطفال نیاز به برنامه درمانی منحصر به فرد دارد که توسط تیم درمانی تدوین می‌شود.

از چه طریقی یک فرد به بیماری فلج اطفال مبتلا می شود؟

۱. راه مدفوعی-دهانی (Fecal-Oral Route):

• شایع‌ترین راه انتقال: ویروس در مدفوع فرد آلوده وجود دارد. اگر فردی پس از اجابت مزاج دست‌های خود را به خوبی نشوید یا آب و مواد غذایی به مدفوع آلوده، آلوده شوند و توسط فرد دیگری مصرف گردند، ویروس وارد بدن او می‌شود.
• این راه انتقال به‌ویژه در مناطقی با بهداشت پایین و سیستم دفع فاضلاب نامناسب، بسیار مهم است.
• کودکان خردسال که اغلب دست‌های خود را به دهان می‌برند یا با اسباب‌بازی‌های آلوده بازی می‌کنند، بیشتر در معرض خطر هستند.

۲. راه دهانی-دهانی (Oral-Oral Route) یا قطرات تنفسی:

• ویروس می‌تواند در گلو و ترشحات بینی فرد آلوده نیز وجود داشته باشد.
• هنگامی که فرد آلوده عطسه یا سرفه می‌کند، قطرات حاوی ویروس در هوا پخش شده و اگر توسط فرد دیگری استنشاق شوند یا روی سطوح بنشینند و سپس با دهان یا بینی فرد سالم تماس پیدا کنند، می‌توانند باعث انتقال بیماری شوند.
• این راه انتقال نسبت به راه مدفوعی-دهانی کمتر شایع است، اما همچنان یکی از راه‌های انتشار ویروس محسوب می‌شود.

نکات مهم در مورد انتقال فلج اطفال:

• دوره واگیری: افراد آلوده می‌توانند ویروس را بلافاصله قبل از شروع علائم و تا چند هفته پس از آن (به‌ویژه از طریق مدفوع) به دیگران منتقل کنند. ویروس می‌تواند هفته‌ها در مدفوع فرد آلوده زنده بماند.
• انتقال توسط افراد بدون علامت: بسیاری از افراد آلوده به ویروس فلج اطفال هیچ علامتی ندارند (فلج اطفال بدون علامت)، اما همچنان می‌توانند ویروس را به دیگران منتقل کنند. این موضوع کنترل و ریشه‌کنی بیماری را دشوارتر می‌کند.
• محیط آلوده: ویروس می‌تواند در آب و غذای آلوده (به‌ویژه در شرایط غیربهداشتی) زنده بماند و باعث انتقال شود.
• انسان تنها میزبان: ویروس فلج اطفال فقط انسان‌ها را آلوده می‌کند و مخزن حیوانی ندارد.

چه کسانی بیشتر در معرض خطر ابتلا به فلج اطفال هستند؟

• کودکان زیر ۵ سال (به‌ویژه آن‌هایی که واکسینه نشده‌اند).
• افرادی که واکسینه نشده‌اند یا دوره واکسیناسیون خود را کامل نکرده‌اند، در هر سنی.
• افرادی که به مناطقی سفر می‌کنند که فلج اطفال هنوز در آنجا شایع است.
• افرادی که با فرد مبتلا به فلج اطفال در تماس نزدیک هستند.
• کارکنان آزمایشگاهی که با نمونه‌های حاوی ویروس زنده پولیو کار می‌کنند.
• افراد با سیستم ایمنی ضعیف.

آیا بزرگسالان نیز به فلج اطفال مبتلا می‌شوند؟

بله، بزرگسالان نیز می‌توانند به بیماری فلج اطفال مبتلا شوند، به خصوص اگر واکسینه نشده باشند یا واکسیناسیون آنها کامل نشده باشد. در واقع، در برخی موارد، علائم فلج اطفال در بزرگسالان می‌تواند شدیدتر باشد.

اگرچه بیماری فلج اطفال بیشتر در کودکان زیر 5 سال دیده می‌شود، اما هر فردی در هر سنی که واکسینه نشده باشد، در معرض خطر ابتلا به این بیماری قرار دارد. از آنجایی که در بسیاری از کشورها برنامه‌های واکسیناسیون همگانی برای کودکان اجرا می‌شود، احتمال ابتلای بزرگسالانی که در کودکی واکسینه شده‌اند بسیار کم است.

درمان فلج اطفال در بزرگسالان

متاسفانه باید بگوییم، در حال حاضر هیچ درمان قطعی برای بیماری فلج اطفال در بزرگسالان وجود ندارد. درمان‌های موجود بر کاهش علائم، افزایش راحتی بیمار، تسریع بهبودی و پیشگیری از عوارض متمرکز هستند. و شامل استراحت، استفاده از داروهای ضد درد و کمپرس گرم برای تسکین درد و اسپاسم عضلانی می‌شود.

فیزیوتراپی نقش حیاتی در حفظ و بهبود عملکرد عضلات و دامنه حرکتی دارد و در صورت نیاز از وسایل کمکی و تهویه مکانیکی استفاده می‌شود؛ درمان عفونت‌های ثانویه با آنتی‌بیوتیک صورت می‌گیرد و توانبخشی پس از مرحله حاد بیماری برای بازیابی عملکرد و سازگاری با ناتوانی‌ها اهمیت دارد؛ همچنین، مراقبت‌های طولانی‌مدت برای مدیریت سندرم پس از فلج اطفال و پیگیری پزشکی منظم برای بیماران ضروری است.

آیا ویروس فلج اطفال مسری است؟

بله، بیماری فلج اطفال یک بیماری ویروسی بسیار مسری است. این ویروس معمولاً از طریق تماس مستقیم با فرد آلوده، به ویژه از طریق مدفوع و گاهی اوقات از طریق قطرات تنفسی ناشی از عطسه یا سرفه منتقل می‌شود. همچنین، ویروس می‌تواند از طریق مصرف آب یا غذای آلوده نیز منتقل شود.

به دلیل مسری بودن این بیماری، حتی افرادی که علائم بیماری را نشان نمی‌دهند نیز می‌توانند ویروس را به دیگران منتقل کنند. به همین دلیل، واکسیناسیون گسترده و رعایت بهداشت فردی و عمومی از مهم‌ترین راهکارهای پیشگیری از این بیماری محسوب می‌شوند.

بهترین روش ها برای جلوگیری از فلج اطفال

جلوگیری از فلج اطفال به وسیله اقدامات پیشگیرانه و استفاده از واکسیناسیون مناسب امکان پذیر است. در زیر چندین روش برتر برای جلوگیری از فلج اطفال ذکر شده است:

واکسن

استفاده از واکسن‌های مخصوص، به ویژه واکسن IPV (واکسن ویروسی شکسته پلیومیلیتیس) که در برابر ویروس پلیومیلیتیس تأثیر دارد، می‌تواند در جلوگیری از ابتلا به فلج اطفال بسیار مؤثر باشد. واکسن‌ها در جدول واکسیناسیون کودکان به صورت منظم و در زمان‌های مشخص توسط پزشک تجویز می‌شوند.

بهداشت شخصی

پیشگیری از انتقال عفونت‌ها و ویروس‌ها از طریق تماس مستقیم با مواد آلوده می‌تواند در جلوگیری از این بیماری موثر باشد. شستشوی منظم و دقیق دست‌ها با آب و صابون، استفاده از محافظتی مانند ماسک در صورت بروز شرایط ویروسی و عدم تماس با افراد مبتلا به عفونت، می‌تواند به کاهش خطر ابتلا به بیماری کمک کند.

ارتقای سطح بهداشتی

اطمینان حاصل کردن از تمیزی فضاهای عمومی و خصوصی، بهداشت مناسب بخش‌های غذایی و آشپزی، مسئولیت پذیری در مراقبت از ابزارهای پزشکی (مانند سوزن‌ها و وسایل تزریق) و سایر اقدامات بهداشتی عمومی می‌تواند در کاهش خطر ابتلا به بیماری ها و ویروس ها کمک کند.

محدودیت تماس با افراد مبتلا

در صورتی که شما یا فردی در کنار شما علائم فلج اطفال داشته باشد، تماس نزدیک با او را محدود کنید و در صورت امکان از ارتباطات مستقیم و اشتراک اشیا شخصی خودداری کنید.

آگاهی از علائم و عوامل خطر

شناخت علائم و نشانه‌های بیماری فلج اطفال، مانند عدم قدرت حرکت، لرزش عضلانی، سختی و یا درد عضلانی و مشکلات در راه رفتن می‌تواند به شما کمک کند تا در صورت بروز این علائم در خود سریعا برای درمان اقدام کنید.

آیا واکسن های فلج اطفال بی خطر هستند؟

بله، واکسن های فلج اطفال (IPV) در حال حاضر به عنوان یکی از واکسن‌های امن و موثر تشخیص داده شده است. این واکسن ها بسیار موثر در جلوگیری از ابتلا به بیماری فلج اطفال (پلیومیلیتیس) هستند و به طور گسترده در سراسر جهان به کودکان تجویز می‌شوند.

واکسن IPV، که به ویروس پلیومیلیتیس مربوط می‌شود، از طریق تزریق عضلانی تجویز می‌شود. این واکسن به دلیل استفاده از ویروس‌های شکسته و غیرفعال شده، نمی‌تواند بیماری را منتقل کند و بنابراین احتمال ابتلا به بیماری از واکسن خیلی کمتر از احتمال ابتلا به بیماری واقعی است.

همچنین، واکسن ها قبل از تأیید و استفاده عمومی به دقت آزمایش و ارزیابی می‌شوند تا اطمینان حاصل شود که ایمنی واکسن برای استفاده در جمعیت کودکان بالاست. سازمان بهداشت جهانی (WHO) و سازمان بهداشت و درمان آمریکا (FDA) نیز به دقت واکسن های فلج اطفال را بررسی و تأیید کرده‌اند.

مانند هر واکسن دیگری، ممکن است عوارض جانبی کوچکی از جمله درد و قرمزی در محل تزریق، تب یا خستگی کوتاه مدت رخ دهد. اما این عوارض بسیار نادر هستند.