جراحی استئوتومی زانو یکی از روشهای جراحی مهم و مؤثر برای درمان درد و مشکلات مفصلی در زانو است که به خصوص در موارد آرتروز یا بدشکلیهای زانو به کار میرود. این روش جراحی به دلیل امکان اصلاح وضعیت زانو و کاهش فشار روی مفصل، مورد توجه بیماران و پزشکان قرار گرفته است. در این مقاله از کلینیک ارتوپدی فراز، به بررسی جزئیات این جراحی، مزایا، موارد کاربرد، روش اجرا و مراقبتهای پس از عمل انحراف زانو خواهیم پرداخت.
تعریف استئوتومی زانو
استئوتومی زانو (Knee Osteotomy) یک روش جراحی است که طی آن بخشی از استخوان اطراف زانو برش داده یا اصلاح میشود. این جراحی به منظور تغییر زاویه یا وضعیت مفصل زانو و توزیع مناسبتر وزن بدن روی مفصل انجام میشود.
معمولاً استئوتومی در دو ناحیه اصلی زانو اجرا میشود:
1. استئوتومی استخوان ران (فمورال استئوتومی): اصلاح زاویه استخوان ران.
2. استئوتومی استخوان درشتنی (تیبیال استئوتومی): اصلاح زاویه استخوان ساق پا.
این روش جراحی بیشتر برای بیمارانی که در مراحل اولیه آرتروز زانو قرار دارند و هنوز مفصل زانو به طور کامل تخریب نشده است، توصیه میشود.
کاربردهای اصلی عمل استئوتومی زانو
عمل استئوتومی برای گروه خاصی از بیماران مناسب است و اهداف مختلفی را دنبال میکند:
1. درمان آرتروز زانو: در مواردی که آرتروز بخش خاصی از زانو (معمولاً بخش داخلی) را درگیر کرده باشد، این جراحی میتواند فشار روی ناحیه آسیبدیده را کاهش دهد.
2. اصلاح بدشکلی زانو: در افرادی که دارای پای پرانتزی (ژنو واروم) یا پای ضربدری (ژنو والگوم) هستند، عمل انحراف زانو میتواند به اصلاح شکل زانو کمک کند. (اگر به خاطر داشتن انحراف زانو به دنبال این روش جراحی هستید توصیه میکنیم محتوای درمان انحراف زانو را مطالعه کنید.)
3. جلوگیری از تعویض کامل مفصل زانو: استئوتومی به عنوان یک گزینه جایگزین برای تعویض کامل مفصل زانو در افراد جوانتر که فعالیت زیادی دارند، مطرح است.
4. افزایش طول عمر مفصل زانو: با کاهش فشار روی مفصل، استئوتومی میتواند به حفظ عملکرد طبیعی زانو و تأخیر در پیشرفت آسیب مفصلی کمک کند.
چه کسانی کاندیدای مناسبی برای عمل استئوتومی زانو هستند؟
اگر دارای شرایط زیر هستید مناسب این جراحی هستید و احتمالا پزشکتان نیز این گزینه را برای شما پیشنهاد دهد.
آرتروز تک قسمتی زانو: ساییدگی فقط در یک بخش زانو (معمولاً داخلی).
انحراف زانو: زانوی پرانتزی یا ضربدری خفیف تا متوسط.
سن کمتر: معمولاً افراد زیر 60 سال.
فعالیت بالا: افرادی که میخواهند به فعالیتهای ورزشی و روزمره خود بازگردند.
دامنه حرکتی خوب زانو: توانایی خم و راست کردن نسبتاً کامل زانو.
وزن مناسب: عدم چاقی مفرط.
چه کسانی نمیتوانند عمل استئوتومی زانو را انجام دهند
اگر دارای شرایط زیر هستید این جراحی باشد و به احتمال زیاد پزشکتان نیز شما را مناسب این جراحی نداند.
آرتروز پیشرفته: اگر ساییدگی مفصل زانو شدید و کل مفصل را درگیر کرده باشد.
دامنه حرکتی محدود زانو: اگر زانو به میزان کافی خم و راست نشود.
عدم ثبات شدید زانو: اگر رباطهای زانو به شدت آسیب دیده باشند و زانو بسیار ناپایدار باشد.
بیماریهای التهابی مفصلی: مانند آرتریت روماتوئید فعال.
مشکلات عروقی یا عصبی: در اندام تحتانی که خطر عوارض بعد از عمل را افزایش دهد.
اضافه وزن یا چاقی شدید: که فشار زیادی بر مفصل زانو وارد میکند و احتمال موفقیت عمل را کاهش میدهد.
عدم تمایل یا توانایی برای شرکت در دوره توانبخشی: فیزیوتراپی بعد از عمل بسیار مهم است.
انواع روش های استئوتومی زانو
این جراحی بر اساس نوع برش و موقعیت انجام آن به دو نوع اصلی تقسیم میشود:
1. استئوتومی باز شونده (Open-Wedge Osteotomy):
در این روش، یک برش در استخوان ایجاد میشود و فاصلهای میان دو بخش استخوان ایجاد میگردد که با ایمپلنتهای فلزی پر میشود.
معمولاً برای اصلاح پای پرانتزی به کار میرود.
2. استئوتومی بسته شونده (Closed-Wedge Osteotomy):
در این روش، بخشی از استخوان برداشته میشود و دو بخش باقیمانده به هم متصل میشوند.
معمولاً برای اصلاح پای ضربدری استفاده میشود.
کاندیداهای مناسب برای جراحی استئوتومی
این جراحی برای همه بیماران مناسب نیست. بهترین کاندیداها عبارتند از:
1. افراد جوانتر و فعال: معمولاً در سنین زیر 60 سال که فعالیت بدنی بالایی دارند.
2. بیمارانی با آرتروز یکطرفه: که فقط یک بخش از زانو آسیب دیده است.
3. افرادی با سلامت عمومی مناسب: بیمارانی که شرایط پزشکی خاصی ندارند که مانع بهبودی شود.
مزایای جراحی استئوتومی زانو
مزایا انجام عمل انحراف زانو:
1. کاهش درد و بهبود کیفیت زندگی:
بسیاری از بیماران پس از جراحی کاهش قابل توجهی در درد و افزایش توانایی انجام فعالیتهای روزمره گزارش میکنند.
2. حفظ مفصل طبیعی زانو:
برخلاف تعویض مفصل، این جراحی ساختار طبیعی زانو را حفظ میکند.
3. جلوگیری از جراحیهای پیشرفتهتر:
میتواند نیاز به تعویض مفصل زانو را تا سالها به تأخیر بیندازد.
معایب و خطرات جراحی استئوتومی زانو
جراحی استئوتومی زانو، مانند هر عمل جراحی دیگری، تماماً دارای مزیت نیست و قطعا دارای معایب و خطرات بالقوهای است که باید قبل از تصمیمگیری در مورد انجام آن به طور کامل در نظر گرفته شوند. این معایب میتوانند کوتاهمدت یا بلندمدت باشند و از عوارض جزئی تا مشکلات جدی متغیر باشند. در اینجا به شرح کامل معایب جراحی استئوتومی زانو میپردازیم:
معایب و خطرات کوتاهمدت استئوتومی زانو (پس از عمل جراحی):
درد و ناراحتی: درد بعد از عمل جراحی طبیعی است و معمولاً با داروهای مسکن کنترل میشود. با این حال، میزان درد در افراد مختلف متفاوت است و ممکن است برای برخی شدیدتر باشد.
تورم و التهاب: تورم در ناحیه زانو و ساق پا پس از عمل شایع است و ممکن است برای چند هفته یا حتی چند ماه ادامه یابد.
خونریزی: احتمال خونریزی در حین یا بعد از عمل وجود دارد. در موارد نادر، ممکن است نیاز به تزریق خون باشد.
عفونت: عفونت محل جراحی یکی از خطرات جدی هر عمل جراحی است. علائم عفونت شامل قرمزی، گرما، درد فزاینده و ترشح از محل برش است. برای پیشگیری از عفونت، آنتیبیوتیک تجویز میشود.
لخته شدن خون (ترومبوز ورید عمقی – DVT): بیحرکتی پس از جراحی میتواند خطر تشکیل لخته خون در وریدهای عمقی پا را افزایش دهد. این لختهها میتوانند خطرناک باشند اگر به ریهها منتقل شوند (آمبولی ریه). برای پیشگیری از DVT، از جورابهای فشاری، داروهای رقیقکننده خون و تحرک زودهنگام استفاده میشود.
آسیب عصبی یا عروقی: در حین جراحی، احتمال آسیب به اعصاب یا عروق خونی اطراف زانو وجود دارد. این آسیب میتواند منجر به بیحسی، ضعف یا مشکلات گردش خون در پا شود. این عارضه نادر است اما جدی است.
مشکلات مربوط به بیهوشی: واکنشهای آلرژیک به داروهای بیهوشی و سایر عوارض مربوط به بیهوشی عمومی یا موضعی ممکن است رخ دهد.
تاخیر در بهبودی زخم: در برخی افراد، بهبودی زخم جراحی ممکن است طولانیتر شود، به خصوص در افراد مبتلا به دیابت یا مشکلات گردش خون.
محدودیت موقت در حرکت: پس از جراحی، زانو برای مدتی بیحرکت نگه داشته میشود و سپس به تدریج دامنه حرکتی آن با فیزیوتراپی بازگردانده میشود. در این مدت، فرد در انجام فعالیتهای روزمره دچار محدودیت خواهد بود.
نیاز به استفاده از وسایل کمکی حرکتی: پس از عمل، بیمار برای راه رفتن به عصا یا واکر نیاز خواهد داشت که ممکن است برای چند هفته یا چند ماه طول بکشد.
معایب و خطرات بلندمدت استئوتومی زانو (پس از بهبودی اولیه):
عدم بهبودی کامل درد: در حالی که هدف از استئوتومی کاهش درد است، ممکن است برخی از بیماران همچنان درجاتی از درد را تجربه کنند.
پیشرفت آرتروز: استئوتومی پیشرفت آرتروز را متوقف نمیکند، بلکه تنها فشار را از قسمت آسیبدیده به قسمت سالمتر منتقل میکند. با گذشت زمان، ممکن است قسمت سالم نیز دچار آرتروز شود و نیاز به درمانهای بیشتری، از جمله تعویض مفصل زانو، باشد.
عدم جوش خوردن استخوان (Nonunion): در موارد نادر، استخوان بریده شده ممکن است به درستی جوش نخورد و نیاز به جراحی مجدد برای تحریک جوش خوردن باشد.
جوش خوردن در وضعیت نامناسب (Malunion): استخوان ممکن است در زاویه نامناسبی جوش بخورد که منجر به مشکلات جدید در راستای زانو یا درد شود. در این صورت نیز ممکن است نیاز به جراحی اصلاحی باشد.
سفتی مفصل زانو (Stiffness): با وجود فیزیوتراپی، برخی از بیماران ممکن است درجاتی از سفتی در مفصل زانو را تجربه کنند که دامنه حرکتی آنها را محدود میکند.
ضعف عضلانی: ضعف در عضلات اطراف زانو (به خصوص عضلات چهارسر ران) ممکن است پس از جراحی باقی بماند و نیاز به ادامه تمرینات تقویتی داشته باشد.
نیاز به جراحی مجدد: به دلیل عوارض ذکر شده یا پیشرفت آرتروز، ممکن است در آینده نیاز به جراحیهای بیشتری در ناحیه زانو باشد، از جمله تعویض مفصل زانو.
تغییر در سبک زندگی و محدودیت در برخی فعالیتها: پس از استئوتومی، ممکن است فرد نتواند به طور کامل به سطح فعالیتهای قبلی خود بازگردد، به خصوص در ورزشهای سنگین یا فعالیتهایی که فشار زیادی به زانو وارد میکنند.
احساس وجود وسیله فلزی (پلاک و پیچ): در بسیاری از موارد استئوتومی، از پلاک و پیچ برای ثابت نگه داشتن استخوان در موقعیت جدید استفاده میشود. برخی افراد ممکن است وجود این وسایل را زیر پوست احساس کنند و در موارد نادر، ممکن است نیاز به برداشتن آنها با جراحی جداگانه باشد.
در نهایت باید بگوییم که با توجه به آمار موفقیت بالای جراحیهای تعویض مفصل زانو، خواه به شکل کامل یا محدود، روش استئوتومی زانو رواج کمتری پیدا کرده است.
مراقبتهای قبل از عمل استئوتومی
مراقبتهای قبل از عمل استئوتومی زانو برای افزایش شانس موفقیت جراحی و کاهش خطر عوارض اهمیت ویژهای دارند. ابتدا، بیمار باید تحت بررسیهای دقیق پزشکی شامل تصویربرداری (رادیولوژی، MRI) و آزمایشهای خون قرار گیرد تا وضعیت مفصل و استخوانهای زانو ارزیابی شود. پزشک سوابق بیماریهای قبلی بیمار مانند دیابت، فشار خون یا مشکلات قلبی را بررسی کرده و داروهایی که ممکن است روی جراحی تأثیر بگذارند، مانند داروهای رقیقکننده خون، متوقف میکند.
بیمار باید از مصرف سیگار و الکل حداقل دو هفته پیش از جراحی خودداری کند، زیرا این موارد میتوانند روند بهبودی را به تأخیر بیندازند. همچنین، برنامهریزی برای کاهش وزن (در صورت نیاز) و تقویت عضلات زانو با تمرینات فیزیوتراپی پیش از عمل انحراف زانو توصیه میشود. از سوی دیگر، ناشتا بودن به مدت 8 تا 12 ساعت پیش از جراحی الزامی است و بیمار باید آمادگی روانی و اطلاعات کافی در مورد مراحل عمل و دوره نقاهت داشته باشد.
در طول عمل استئوتومی چه اتفاقی می افتد؟
جراحی استئوتومی زانو با هدف اصلاح زاویه استخوانهای اطراف زانو انجام میشود تا فشار روی بخش آسیبدیده مفصل کاهش یابد. این جراحی معمولاً تحت بیهوشی عمومی یا بیحسی نخاعی صورت میگیرد. در مرحله اول، جراح برشی در پوست ایجاد کرده و با استفاده از ابزارهای خاص، بخشی از استخوان درشتنی (تیبیا) یا استخوان ران (فمور) را برش میدهد.
سپس با توجه به نوع جراحی، فضای ایجادشده باز میشود (استئوتومی باز شونده) یا بخشی از استخوان حذف شده و دو قسمت باقیمانده به هم نزدیک میشوند (استئوتومی بسته شونده). در هر دو روش، از ایمپلنتهای فلزی مانند پیچ و پلاک برای تثبیت استخوان در موقعیت جدید استفاده میشود.
پس از تثبیت استخوان، زخم جراحی بخیه زده شده و پانسمان میشود. جراح معمولاً از دستگاههای تصویربرداری حین عمل (مانند فلوروسکوپی) استفاده میکند تا موقعیت دقیق استخوان و ایمپلنتها را بررسی کند. بسته به پیچیدگی جراحی، این فرآیند حدود 1 تا 2 ساعت طول میکشد. بیمار پس از عمل انحراف زانو به اتاق ریکاوری منتقل میشود تا تحت نظر قرار گیرد و از نظر کنترل درد و علائم حیاتی پایش شود.
به صورت خلاصه مراحل عمل به شرح زیر میباشد:
1. آمادهسازی پیش از عمل:
• معاینه دقیق توسط پزشک و بررسی عکسبرداریهای رادیولوژی و MRI.
• بررسی سابقه پزشکی بیمار و انجام آزمایشهای لازم.
• توضیح جزئیات عمل برای بیمار و آمادگی روانی.
2. اجرای عمل جراحی:
• بیهوشی عمومی یا موضعی انجام میشود.
• برش در ناحیه مورد نظر ایجاد میشود و استخوان با ابزار خاصی اصلاح یا تثبیت میگردد.
• از ایمپلنتهای فلزی، پیچها یا پلاکها برای تثبیت استخوان استفاده میشود.
3. پایان عمل و پانسمان:
• پس از انجام جراحی، زخم بخیه زده شده و با پانسمان بسته میشود.
• بیمار به اتاق ریکاوری منتقل میشود.
مراقبتهای پس از عمل استئوتومی
دوره بهبودی پس از جراحی استئوتومی زانو بسته به شرایط بیمار و نوع جراحی ممکن است بین 6 هفته تا 6 ماه طول بکشد. مراقبتهای پس از عمل شامل موارد زیر است:
1. کنترل درد و التهاب:
• استفاده از مسکنها و داروهای ضدالتهاب.
• کمپرس سرد برای کاهش تورم.
2. فیزیوتراپی:
• تمرینات فیزیوتراپی به منظور بازیابی حرکت و تقویت عضلات زانو بسیار ضروری است.
• برنامه توانبخشی معمولاً از هفته دوم پس از عمل آغاز میشود.
3. استفاده از وسایل کمکی:
• در مراحل اولیه بهبودی، بیمار ممکن است نیاز به استفاده از عصا یا واکر داشته باشد.
4. مراقبت از زخم:
• تمیز نگه داشتن زخم و تعویض به موقع پانسمان.
5. رعایت محدودیتهای حرکتی:
• اجتناب از انجام فعالیتهای سنگین تا زمانی که استخوان به طور کامل بهبود یابد.
راه رفتن بعد از عمل استئوتومی چه مدت طول میکشد؟
بلافاصله پس از عمل (روز اول): معمولاً به بیمار اجازه داده میشود که با کمک عصا یا واکر و با عدم وارد کردن وزن بر روی پای جراحی شده، راه برود. هدف از این کار، حفظ گردش خون و جلوگیری از عوارض ناشی از بیحرکتی است.
هفتههای اول تا چند هفته: در این مدت، بیمار باید همچنان از عصا یا واکر برای راه رفتن استفاده کند و میزان وزن وارد شده بر روی پای جراحی شده را به تدریج و طبق دستور پزشک افزایش دهد.
8 تا 12 هفته: بیشتر بیماران معمولاً بین 8 تا 12 هفته پس از جراحی میتوانند بدون کمک راه بروند. البته این زمان میتواند در افراد مختلف متفاوت باشد.
نتیجهگیری
جراحی استئوتومی زانو یکی از روشهای اثربخش در مدیریت مشکلات مفصلی زانو، به خصوص در مراحل اولیه آرتروز یا بدشکلیهای زانو، است. این روش با کاهش فشار روی مفصل و اصلاح زاویه استخوان، میتواند به کاهش درد، بهبود عملکرد زانو و افزایش کیفیت زندگی بیمار کمک کند. با این حال، موفقیت جراحی به انتخاب دقیق بیمار، مهارت جراح و مراقبتهای پس از عمل بستگی دارد.
پزشکان و بیماران باید با بررسی دقیق شرایط و مشورتهای لازم، تصمیمگیری مناسبی برای انجام این جراحی بگیرند تا بهترین نتیجه ممکن حاصل شود.
سوالات متداول در مورد عمل جراحی زانو
دوره نقاهت عمل استئومی چقدر است؟
بهبودی کامل حدود 3 تا 6 ماه طول میکشد، ولی بیمار پس از چند هفته فعالیت سبک را آغاز میکند.
هزینه عمل استئوتومی زانو چقدر است؟
بسته به بیمارستان (دولتی یا خصوصی) و تجهیزات، هزینه بین 15 تا 100 میلیون تومان متغیر است.
آیا امکان راه رفتن بعد از عمل وجود دارد؟
بله، با کمک واکر یا عصا از هفته اول امکانپذیر است، اما فشار کامل باید تدریجی اعمال شود.
آیا لنگیدن بعد از عمل انحراف زانو طبیعیست؟
لنگیدن در اوایل دوره بهبودی طبیعی است و با تقویت عضلات و فیزیوتراپی معمولاً برطرف میشود.
ورزش های بعد از عمل استئوتومی کدام اند؟
تمرینات تقویت عضلات چهارسر ران، کشش همسترینگ و حرکات دامنه حرکتی تحت نظر فیزیوتراپیست انجام میشوند.
